Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանազատման գործընթացում անկլավների հարցը կրկին վերադառնում է քաղաքական օրակարգի կենտրոն։ Նիկոլ Փաշինյանի՝ 2026 թվականի օգոստոսի 20-ի հայտարարությունը կարևոր է ոչ այնքան այն պատճառով, որ իշխանությունը հայտարարել է Տիգրանաշենը կամ Տավուշի երեք տարածքները անմիջապես Ադրբեջանին հանձնելու մասին, որքան այն պատճառով, որ վարչապետը քաղաքական մակարդակով կրկին հաստատել է այդ տարածքների հարցը սահմանազատման գործընթացում լուծելու անհրաժեշտությունը։ Փաշինյանի խոսքով՝ Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիմքով Հայաստանի տարածքը 29,743 քառակուսի կիլոմետր է, իսկ անկլավների և էքսկլավների հարցերը պետք է լուծվեն սահմանազատման ու խաղաղ գործընթացի շրջանակում։
Սա արդեն այն փուլը չէ, երբ կարելի է անկլավների թեման դիտարկել որպես միայն պատմական կամ քարտեզագրական վեճ։ Հայաստանի համար հարցը նախևառաջ անվտանգային և ռազմավարական է։
Տիգրանաշենը փոքր տարածք է, բայց ոչ փոքր նշանակության հանգույց
Հայաստանի տարածքում գտնվող երեք նախկին ադրբեջանական անկլավներից Տիգրանաշենը՝ նախկին Քյարքին, տարածքով ամենափոքրն է՝ մոտ 8.4 քառակուսի կիլոմետր։ Մյուս երկուսը Տավուշում գտնվող Վերին Ոսկեպարն ու Սոֆուլու-Բարխուդարլուն են։ Ըստ խորհրդային շրջանի վարչական քարտեզների վերաբերյալ հրապարակված տվյալների՝ երեք տարածքները միասին կազմում են մոտ 44 քառակուսի կիլոմետր։
Սակայն անվտանգության տեսանկյունից տարածքի չափը որոշիչ չափանիշ չէ։
Տիգրանաշենի կարևորությունը պայմանավորված է նրա աշխարհագրական դիրքով։ Այն գտնվում է Հայաստանի հարավային ուղղությամբ անցնող կարևոր ճանապարհային հանգույցի հարևանությամբ և կապված է Երևանը Վայոց ձորի ու Սյունիքի հետ կապող հաղորդակցության համակարգի հետ։
Հետևաբար Տիգրանաշենի հարցը միայն այն մասին չէ, թե Հայաստանի քանի քառակուսի կիլոմետր տարածք կարող է հայտնվել Ադրբեջանի ինքնիշխանության ներքո։ Խնդիրը նաև այն է, թե ինչպիսի նոր անվտանգության միջավայր է ձևավորվելու այդ տարածքի շուրջ։
Եթե Տիգրանաշենը դառնում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող տարածք, Հայաստանի համար առաջանում է մի իրավիճակ, երբ երկրի կարևորագույն ճանապարհներից մեկի հարևանությամբ ձևավորվում է օտար պետության ինքնիշխան տարածք։ Այդ դեպքում ճանապարհի անվտանգությունը, հնարավոր շրջափակումների ռիսկը, սահմանային ռեժիմը, արտակարգ իրավիճակներում հաղորդակցության ապահովումը և ռազմական պլանավորման հարցերը այլևս չեն կարող դիտարկվել միայն քաղաքացիական ենթակառուցվածքի խնդիր։
Այսինքն՝ Տիգրանաշենի վտանգը ոչ թե այն է, որ այդ տարածքից Ադրբեջանը «հասնելու է Սևան», այլ այն, որ Հայաստանի ներսում կամ կենսական հաղորդակցությունների հարևանությամբ կարող են ձևավորվել Ադրբեջանի համար լրացուցիչ ռազմավարական հնարավորություններ։
Տավուշի անկլավների խնդիրը ավելի զգայուն է հաղորդակցությունների և սահմանային անվտանգության պատճառով
Տավուշի դեպքում խնդիրը նույնիսկ ավելի բարդ է։
Վերին Ոսկեպարը գտնվում է Հայաստանի հյուսիսային կարևոր ճանապարհային ուղղությունների հարևանությամբ, իսկ Սոֆուլու-Բարխուդարլուի տարածքը կապված է Տավուշի մի շարք բնակավայրերի հաղորդակցության հետ։ Հենց այդ պատճառով այս տարածքների կարգավիճակը չի կարելի դիտարկել միայն որպես «փոքր տարածքների վերադարձ»։
2024 թվականին Տավուշում սահմանազատված և սահմանագծված մոտ 12 կիլոմետրանոց հատվածը մինչ այժմ շարունակում է մնալ Հայաստան–Ադրբեջան սահմանի այն եզակի հատվածներից մեկը, որտեղ գործընթացը փաստացի իրականացվել է։
Սա նշանակում է, որ Տավուշի փորձը կարող է կարևոր նախադեպ դառնալ հետագա սահմանազատման համար։
Եվ այստեղ առաջանում է գլխավոր անվտանգային հարցը․ եթե սահմանազատումը իրականացվում է նախկին խորհրդային վարչական սահմանների տրամաբանությամբ, արդյո՞ք յուրաքանչյուր տարածքային փոփոխությունից առաջ գնահատվում են ոչ միայն քարտեզագրական համապատասխանությունը, այլև այդ տարածքի պաշտպանական, ճանապարհային, տնտեսական և բնակչության անվտանգության հետևանքները։
Պետության համար քարտեզի գիծը և անվտանգության գիծը միշտ չէ, որ նույնն են։
Ամենամեծ ռիսկը տարածքի չափը չէ, այլ ռազմավարական դիրքերի փոփոխությունը
Անկլավների վերադարձի կողմնակիցների հիմնական փաստարկը հասկանալի է․ եթե կողմերը ճանաչում են նախկին խորհրդային հանրապետությունների սահմանները որպես սահմանազատման հիմք, ապա այդ սահմաններում գոյություն ունեցած անկլավների հարցը չի կարող անվերջ մնալ չլուծված։
Սակայն այստեղ կա հակառակ հարցը․ արդյո՞ք տարածքային իրավական սկզբունքը բավարար է անվտանգության առումով ճիշտ որոշում ընդունելու համար։
Հայաստանի համար ցանկացած տարածքային փոփոխություն պետք է գնահատվի առնվազն չորս չափանիշով.
Առաջինը՝ տվյալ տարածքի պաշտպանական նշանակությունն է։
Երկրորդը՝ ճանապարհների և բնակավայրերի հաղորդակցության անվտանգությունն է։
Երրորդը՝ բնակչության առօրյա անվտանգության ու ազատ տեղաշարժի երաշխիքներն են։
Չորրորդը՝ տվյալ տարածքի փոխանցումը հետագայում Ադրբեջանի կողմից որպես նոր ռազմավարական հենակետ օգտագործելու հնարավորությունն է։
Եթե այս հարցերին պատասխաններ չկան, «սահմանը համապատասխանեցրինք քարտեզին» բացատրությունը պետական անվտանգության տեսանկյունից զրո է։
Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության մոտեցումը վերջին տարիներին բավական հստակ ուղղություն ունի։ Կառավարությունը փորձում է Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների ամբողջ խնդիրը տեղափոխել 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրի, սահմանազատման և փոխադարձ տարածքային ամբողջականության ճանաչման տրամաբանության մեջ։
Փաշինյանը դեռ 2026 թվականի մայիսին հայտարարում էր, որ անկլավների թեմայից հրաժարվել հնարավոր չէ, քանի որ Հայաստանը նույնպես ունի Արծվաշենը։ Հուլիսին նա կրկին պնդում էր, որ անկլավների և էքսկլավների հարցը պետք է շարունակի մնալ օրակարգում։
Այս քաղաքականության տրամաբանությունը պարզ է․ Հայաստանը ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, իսկ դրա դիմաց ակնկալում է նույն սկզբունքի կիրառումը Հայաստանի նկատմամբ, ներառյալ Արծվաշենի հարցը։
Սակայն այստեղ առաջանում է ամենակարևոր քաղաքական խնդիրը։
Հայաստանի իշխանությունը դեռ հասարակությանը չի ներկայացրել այն ամբողջական, հրապարակային և մանրամասն փաթեթը, որով պետք է լուծվեն անկլավների փոխադարձ հարցերը։
Հանրությանը հայտնի է սկզբունքը, բայց բավարար չափով հայտնի չէ վերջնական մեխանիզմը։
Օրինակ՝ եթե Տիգրանաշենը փոխանցվում է Ադրբեջանին, ի՞նչ է տեղի ունենում Արծվաշենի հետ։ Ո՞ր փուլում։ Ի՞նչ իրավական փաստաթղթով։ Ի՞նչ անվտանգության երաշխիքներով։ Ի՞նչ ճանապարհային ռեժիմով։ Ինչպե՞ս են պաշտպանվելու Հայաստանի քաղաքացիների կենսական հաղորդակցությունները։
Այս հարցերը երկրորդական մանրամասներ չեն։ Դրանք հենց համաձայնության բովանդակությունն են։
«Խաղաղության համար տարածքային զիջում» մոտեցման հիմնական վտանգը
Իշխանության քաղաքականության պաշտպանների տրամաբանությունը կարելի է ձևակերպել այսպես․ եթե սահմանների հարցը լուծվում է խաղաղ ճանապարհով, դա կարող է նվազեցնել նոր պատերազմի հավանականությունը։
Այս փաստարկը պետք չէ անտեսել։
Սակայն դրա հակառակ կողմն էլ կա։
Եթե Ադրբեջանը համոզվում է, որ ռազմական կամ քաղաքական ճնշման միջոցով կարող է հասնել նոր տարածքային արդյունքների, ապա յուրաքանչյուր նոր զիջում կարող է ոչ թե փակել տարածքային պահանջների հարցը, այլ ամրապնդել ճնշման արդյունավետության մասին ընկալումը։
Ուստի Հայաստանի համար կենսական նշանակություն ունի, որ սահմանազատման գործընթացը չվերածվի միակողմանի «տարածք՝ խաղաղության դիմաց» տրամաբանության։
Եթե տարածքային հարցերը լուծվում են, դրանք պետք է լուծվեն փոխադարձության, վերջնականության և իրավական հստակության սկզբունքով։
Այլապես յուրաքանչյուր հաջորդ փուլ կարող է վերածվել նոր բանակցության։
Ամենավտանգավոր նախադեպը կլինի ոչ թե Տիգրանաշենը, այլ չափանիշի փոփոխությունը
Այստեղ կարևոր է տարբերակել երկու բան։
Եթե կողմերը համաձայնում են հստակ ասել, որ սահմանազատման չափանիշը 1991 թվականի դրությամբ գոյություն ունեցած պետական սահմանն է, ապա Հայաստանի որևէ բնակավայրում ադրբեջանցիների նախկին բնակված լինելը ինքնուրույն հիմք չի կարող դառնալ տարածքային պահանջի համար։
Սա է այն սկզբունքը, որը կարող է կանխել հետագա պահանջների ընդլայնումը։
Բայց եթե սահմանների քննարկման մեջ սկսեն ներմուծվել նաև «պատմական բնակեցման», «այստեղ այս ժողովուրդն է ապրել», «այս գյուղը նախկինում այս համայնքին է պատկանել» և նման չափանիշներ, ապա գործընթացի տրամաբանությունը կարող է կտրուկ ընդլայնվել։
Այդ դեպքում վտանգն արդեն միայն Տիգրանաշենը կամ Տավուշի երեք տարածքները չեն լինի։
Հետևաբար Հայաստանի իշխանության համար կարևորագույն քաղաքական խնդիրներից մեկը պետք է լինի սահմանազատման չափանիշների փակ և հստակ շրջանակի ապահովումը։
Ի՞նչ պետք է պահանջի հասարակությունը
Անկլավների հարցում հասարակությունը, անկախ քաղաքական դիրքավորումից, իրավունք ունի պահանջելու առնվազն հինգ հստակ պատասխան։
Առաջինը՝ կոնկրետ ո՞ր քարտեզներով է իրականացվելու սահմանազատումը։
Երկրորդը՝ այդ քարտեզների ո՞ր հրատարակություններն ու տարբերակներն են համարվում իրավական հիմք։
Երրորդը՝ յուրաքանչյուր տարածքային փոփոխությունից առաջ ի՞նչ անվտանգային գնահատական է կատարվել։
Չորրորդը՝ ի՞նչ փոխադարձ քայլ է նախատեսվում Արծվաշենի և մյուս տարածքների վերաբերյալ։
Եվ հինգերորդը՝ արդյո՞ք վերջնական համաձայնությամբ բացառվելու են նոր տարածքային պահանջները նույն սահմանների նկատմամբ։
Առանց այս պատասխանների «խաղաղություն» և «սահմանազատում» հասկացությունները մնում են քաղաքական ընդհանուր ձևակերպումներ։
Տիգրանաշենի փոխանցումը Ադրբեջանին կարող է փոխել Հայաստանի հարավային հաղորդակցությունների և սահմանային անվտանգության միջավայրը։
Տավուշի անկլավների դեպքում խնդիրը առավել զգայուն է, քանի որ այստեղ տարածքային փոփոխությունները կարող են անմիջականորեն առնչվել սահմանային բնակավայրերի, ճանապարհների և պաշտպանական դիրքերի հետ։
Իսկ իշխանության քաղաքականության հիմնական ռիսկը ոչ թե այն է, որ այն քննարկում է անկլավների հարցը։ Խնդիրը այն է, թե ինչ գնով, ինչ պայմաններով և ինչ վերջնական երաշխիքներով է այն պատրաստ լուծել այդ հարցը։
Եթե գործընթացը կառուցվում է հստակ քարտեզի, փոխադարձության, իրավական վերջնականության և անվտանգության երաշխիքների վրա, անկլավների հարցը կարող է դառնալ սահմանների վերջնական կարգավորման մի մասը։
Եթե, սակայն, Հայաստանը տարածքային հարցերը լուծում է հերթականությամբ՝ առանց ամբողջական վերջնական փաթեթի, առանց անվտանգության գնահատականների և առանց հետագա պահանջների բացառման մեխանիզմի, ապա փոքր տարածքային զիջումները կարող են ստեղծել ոչ թե վերջնական խաղաղություն, այլ նոր բանակցությունների և նոր ճնշումների նախադեպ։
Ուստի այս պահին ամենակարևոր հարցը պետք է լինի ոչ թե միայն՝ «Տիգրանաշենը հանձնելո՞ւ են, թե՞ ոչ», այլ՝
«Ի՞նչ սահմանների, ի՞նչ քարտեզի, ի՞նչ իրավական փաստաթղթի և ի՞նչ անվտանգության երաշխիքների հիման վրա է Հայաստանը պատրաստ փոխել իր փաստացի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների կարգավիճակը»։
